آبروی‌مان را آب بشوید و باد ببرد! «هوای تهران۹۸»

گزارش شهرنامه از هوای تهران در سال 1398
گزارش شهرنامه از هوای تهران در سال 1398

شهرنامه/ علیرضا مهدوی؛ کارشناس و فعال محیط زیست |

هر ساله با شروع فصل سرما، تعطیلی مدارس و دانشگاه‌ها هم در تهران آغاز می‌شود؛ البته نه به خاطر تعطیلات رسمی و مندرج در تقویم که به جهت افزایش آلودگی هوا! هر چه قدر که دانش آموزان و دانشجویان از آلودگی هوا شادمان و خرسند می‌شوند، کارمندان و کاسبان شهر اما چهره‌شان در هم می‌رود، چون به زعم مسئولان ریه این قشر از جامعه آلودگی هوا را قورت داده و اکسیژن مطلوب تحویل شهر می‌دهد، لذا به حضورشان در شهر نیاز مبرمی بوده تا مبادا شور و شعف تعطیلی موجب کوچ اهالی پایتخت به شمال و پای ذغال، جوج و نوشیدنی های کاهنده بینایی (!) نشود!

آلودگی تهران و البته سایر کلان شهرها دلایل متعددی دارد و متاسفانه در طول چند دهه اخیر و حتی بعد از بیانیه «هوای تهران 74» آنقدر بی تفاوتی از مسئولان و مدیران دید تا در نهایت دو سالی می‌شود که بوی آن هم درآمده و هر ساله همه را درگیر منبع خود می‌کند و از هر مسئولی که می‌پرسی، نقش خود در این بوی بد را انکار کرده، دست به دامان باد و باران می‌شود تا این آبروریزی مدیریتی را آب بشوید و باد با خود ببرد!

همواره دلایل متعددی برای آلودگی هوای پایتخت مطرح می شود، اما تاکنون نه تنها هیچ کدام بر طرف نشده اند که از شدت شان هم کاسته نشده و حتی بر آن افزوده شده است. مهاجرت، صنایع و معادن، خودروهای بی کیفیت و بیش از حد تحمل شهر، ناوگان فرسوده حمل و نقل شهری، سوخت، سکون هوا و پایین بودن میزان سرعت و جابجایی هوا (باد) در سطح شهر و حومه و … از جمله دلایل مهمی هستند که برای آلودگی هوای تهران می توان برشمرد.

بحث آلودگی هوای تهران نخستین بار در سال 1374 به صورت جدی مطرح شد. حدود صد تن از کارشناسان و اساتید محیط زیست، شهرسازی، اقلیم و جغرافیا در نشستی که در سالن اجتماعات پارک شهر تهران برگزار شد، در بیانیه‌ای موسوم به «هوای تهران 74» از آلودگی هوای شهر به عنوان یک بحران ملی نام بردند و خواستار عزم ملی برای حل بحران شهری شدند که جزو 10 شهر نخست در فهرست آلوده‌ترین شهرهای دنیا محسوب می‌شود. البته عزم ملی در نهایت منجر به افسار گسیخته شدن این بحران ملی شد!

مشخصا از سال 74 تاکنون تلاش های بسیار برای حل معضل آلودگی و در کنار آن ترافیک تهران صورت گرفت، اما در سال جاری و پس از 24 سال هنوز هم تهران به خاطر آلودگی هوا تعطیل می‌شود و گهگاه زمزمه تخلیه شهر هم از زبان مسئولان شهری و کشوری به گوش می‌رسد. در زمان تشدید آلودگی هوا –که در آذر و دی ماه سال جاری و درست قبل از روز هوای پاک به وفور شاهدش بودیم– تعداد بیماران تنفسی حتی تا 60 درصد هم افزایش پیدا می‌کند. افزایش آلاینده‌هایی نظیر دی اکسید گوگرد، ذرات معلق و منو اکسید کربن و … تاثیرات منفی و خطرناکی بر سیستم قلبی، عروقی و ریوی ساکنان پایتخت و دیگر کلان شهرهای آلوده می‌گذارد تا جایی که در تهران به طور متوسط موجب کاهش 5 سال از عمر مردم می‌شود. از مهم‌ترین آلاینده‌ها تهران باید به منابع موتوری و متحرک اشاره کرد، نظیر موتورسیکلت‌ها، خودروها، اتوبوس‌ها و کامیون‌ها. به گفته رییس سازمان حفاظت محیط زیست بخش اعظم موتورسیکلت‌های شهر فرسوده و آلاینده هستند و به طور متوسط هر موتورسیکلت فرسوده به اندازه 8خودروی سمند آلودگی ایجاد می‌کند. سهم وسایل موتوری از آلودگی تهران در تولید آلاینده‌های گازی بیش از 80درصد و در ذرات معلق بیش از 60درصد است. در کنار این وسایل، نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها، صنایع، معادن، آلاینده‌های خانگی، تجاری و اداری و جایگاه‌های سوخت بیشترین سهم را دارند. برای مثال نیروگاه‌ها در تولید آلاینده‌های گازی بیش از 5درصد و در تولید ذرات معلق بیش از 12درصد و همچنین پالایشگاه‌ها با 4درصد در تولید آلاینده‌های گازی و ذرات معلق پس از وسایل موتوری و متحرک، در جایگاه بعدی قرار دارند.

در ادامه تعدادی از مهم ترین دلایل آلودگی هوا را بررسی می‌کنیم.

وسایل موتوری

انحصار خودرو در دست دو خودروساز داخلی و تولیدات بی کیفیت آنها یکی از مهمترین دلایلی آلودگی هواست که کارشناسان بر آن تاکید دارند. این انحصار نه تنها بر کیفیت هوای شهر، بلکه بر اقتصاد هم تاثیر نامطلوب بسزایی داشته و صاحب نظران اعتقاد دارند ادامه روند فعلی و پایان نیافتن این انحصار می‌تواند باعث وخیم‌تر شدن اوضاع آلودگی شود، آن هم وقتی هیچ پیشرفت و بهره‌وری از تکنولوژی‌های نوین نظیر استفاده از موتورهای برقی در خودروها به جای مدل بنزینی در این دو خودروساز و حتی در چشم‌انداز آینده دورشان هم دیده نمی‌شود.

صنایع و معادن

وجود صنایع، نیروگاه، معادن و… از دیگر عوامل تولید آلاینده‌های گازی و معلق در هوا بوده که هر ساله در زمان تشدید آلودگی صحبت از جابجایی آن ها به میان می‌آید، اما در نهایت اتفاق خاصی رخ نمی‌دهد. با احتساب معادن غیرفعال در تهران، تعداد معادل پایتخت چیزی بالغ بر 400 معدن بوده که نزدیک به 300 معدن از این میان مشغول فعالیت هستند و عمده فعالیت‌شان مربوط به مصالح ساختمانی نظیر شن و ماسه، گچ، سنگ آهک و مواد اولیه سیمان است. همچنین تهران بزرگ ترین تامین کننده مواد اولیه کارخانجات سیمان در کشور محسوب می‌شود.

آرادکوه

سایت آرادکوه در نزدیکی تهران که اخیرا به عنوان یکی از عوامل بوی بد شهر در چند سال گذشته از آن نام برده می‌شود یکی دیگر از عوامل آلودگی نه تنها هوا، که خاک و آب‌های زیرزمینی منطقه است. در حالی که باید شهرها و خصوصا کلان‌شهرهایی نظیر تهران از سیستم تفکیک از مبدا زباله‌ها و در انتهای سیستم، بازیافت زباله‌های خشک و بی‌خطرسازی زباله‌های عفونی و دارویی و همچنین استفاده بهینه از زباله‌های تر و شیرابه آن در مواردی نظیر تهیه کود کمپوست یا استفاده از شیرابه پس از بی‌خطرسازی در آبیاری فضای سبز بهره برد، اما همچنان انبوه زباله‌های شهر در سایت آرادکوه مدفون شده و بدون بهره بردن از کوره‌های زباله‌سوز، در مجاورت مستقیم با زباله های بیمارستانی و عفونی (که نظارت خاصی بر روند بی‌خطرسازی زباله‌های بیمارستانی در سایت‌های امحای زباله‌شان وجود ندارد) تلنبار می‌شوند. به صورت میانگین روزانه حدود 9 هزار تن پسماند در پایتخت تولید می‌شود که نشان‌دهنده سرانه تولید 800 الی 900 گرمی زباله برای هر نفر است. این در حالی ست که میانگین سرانه تولید زباله در دنیا برای هر نفر 450 تا 500 گرم بوده و پایتخت نشینان دوبرابر این میزان زباله تولید می‌کنند و این زباله بدون تفکیک، مدفون می‌شود.

حمل و نقل عمومی فرسوده

در کنار تمامی معضلات شهری، سیستم حمل و نقل عمومی تهران که تقریبا در بودجه سال 99 نادیده گرفته شده است، اوضاع بسیار نابسامانی دارد. اغلب اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌ها فرسوده و از رده خارج بوده و عمر ناوگان BRT  نیز بیش از ده سال است. کمبود واگن‌های مترو شهری و ناکافی بودن تاکسی و اتوبوس در ساعات اوج رفت و آمد شهری که گاه تا 20 میلیون نفر را روزانه به تهران می‌کشاند، باعث شده شهروندان بیشتر راغب به استفاده از خودروهای شخصی خود باشند، در واقع اصلی‌ترین معضل آلودگی هوای شهر!

توسعه اشتباهی

تهران از ابتدا هم اشتباهی بود! یک پایتخت اشتباهی که نه ظرفیت پایتخت شدن را داشت و نه مکان درستی برای این موضوع! از بحث تکراری و لوث جابجایی پایتخت و خروج ادارات و وزارتخانه‌ها که بگذریم، تمرکز بیش از حد در شهری که اصلا ظرفیت و تحمل جمعیتی 10 الی 12 میلیونی‌اش را ندارد و ساخت اتوبان‌ها و خیابان‌های متعدد تنها بر ترافیک و حجم آلودگی آن می‌افزاید، باعث شده تا بیش از دو دهه پیش تاکنون زنگ بحران آلودگی هوا، آلودگی صوتی و معضل ترافیک در این شهر به صدا درآید. اما هیچ نقشه و طرح کارآمدی برای بهبود اوضاع در زمان هیچ یک از دولت‌ها و شهرداران تهران، ارائه نشد تا کمی از میزان تیرگی چهره شهر بکاهد. متاسفانه مهاجرت از شهرها و روستاها به پایتخت در کنار تمامی مسائل و معضلات اجتماعی، اقتصادی، بهداشتی و روانی، بر بار آلودگی شهر بیش از پیش می‌افزاید و گویا فریادرسی هم برای نجات تهران از بحران نیست!

سوخت

در کنار تمامی عوامل تولید آلاینده در تهران، امسال زمزمه‌هایی مبنی بر استفاده دوباره دولت از بنزین پتروشیمی مطرح شده است. در زمان تشدید تحریم‌ها در دوره دوم محمود احمدی نژاد، دولت به پتروشیمی‌ها پناه آورد تا بنزین کشور را تامین کند، آن هم بنزینی که «بنزن» موجود در آن تا 50 برابر بیشتر از حد مجاز بود و به نوعی یک فاجعه زیست‌محیطی به شمار می‌رفت. در سال جاری و بخاطر تحریم‌های حداکثری آمریکا علیه ایران تقریبا همزمان با سهیمه‌بندی و افزایش نرخ بنزین، آلودگی گسترده و طولانی مدت در تهران و سایر کلان شهرها و حتی مناطقی که به بادخیزی معروف بودند (نظیر زادگاه محمود احمدی نژاد) این ظن را به وجود آورد که شاید حسن روحانی کلید خود را در پتروشیمی‌ها یافته است!

مدیریت ناکارآمد

با همه این تفاسیر و وجود عوامل متعدد، نباید از مقصران اصلی هم غافل ماند! مدیریت شهری در تهران در چند دهه اخیر از زمان کرباسچی تا احمدی‌نژاد و بعدتر در زمان قالیباف (که به زعم بسیاری از کارشناسان ویرانی‌های زمان او آسین جبران‌ناپذیری به کالبد شهری و فضای سبز و شکل ساخت و ساز و توسعه شهری تهران وارد کرد) تا یک سال اخیر که حناچی عهده‌دار شهرداری تهران است، نه تنها ناکارآمد بوده که بدترین صدمات را بر پایتخت وارد کرده است. از توسعه نابجا به سمت غرب و شمال و ساخت و سازهای بی‌شمار و برج گونه و نیز حذف باغات و ته‌مانده‌های فضای سبز شهری که بگذریم، شهرداران تهران هیچگاه نتوانستند برنامه‌ای راهگشا برای معضل ترافیک و آلودگی هوای شهر ارائه دهند. برای مثال حناچی در یک سال گذشته از ستارخان تا ساختمان شهرداری را رکاب می‌زند، اما نه بر استفاده‌کنندگان از دوچرخه در تهران افزوده شده و نه وعده احداث مسیرهای ایمن برای دوچرخه‌سواری جامه عمل به تن کرده است. کافی‌ست سه‌شنبه‌ها نگاهی به خیابان‌ها و اتوبان‌های شهر بیاندازید، تا مدیریت شهری و نتیجه راهکارهایی نظیر «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» را به وضوح مشاهد کنید و دمی از هوای شهر با منوی باز اقسام مختلف آلاینده را به خورد ریه‌هایتان دهید!

پایان یادداشت

اطلاعات تکمیلی:

  • آلودگی هوا در ایران پنجمین عامل مرگ و میر در کشور است.
  • به طور میانگین سالانه 13 هزار نفر در کشور و حدود 5 هزار نفر در تهران به خاطر استنشاق هوای آلوده جان شان را از دست می دهند
  • بیش از 800 هزار واحد صنعتی در تهران وجود دارند
  • روزانه بالغ بر 1192 تن مواد آلاینده در هوای تهران منتشر می شود
  • بیشترین آلاینده ها مربوط است به اکسیدهای گوگرد، اکسیدهای نیتروژن، منواکسید کربن و …
  • مصرف سوخت خودروهای فرسوده سه برابر خودروهای جدید است
  • بیش از 30 هزار تاکسی فرسوده در تهران وجود دارد
  • هوایی که تهرانی ها تنفس می کنند 60 برابر بیشتر از اروپا و آمریکا است
  • تهران به اندازه ۷۵۰ هزار وسیله موتوری ظرفیت دارد در حالیکه روزانه بیش از چهار میلیون خودرو در آن تردد می کنند

تاثیر آلاینده های هوا بر بدن:

منواکسید کربن: سردرد، کاهش هوشیاری، حمله قلبی، بیماری های قلبی و عروقی، ناتوانی در رشد جنین، مرگ

دی اکسید سولفور: سوزش چشم، تنگی نفس و مشکلات ریوی و تنفسی، اختلال در بینایی

دی اکسید نیتروژن: عفونت دستگاه تنفسی، درد قفسه سینه و تحریک ریه

اوزون: مشکلات و بیماری های پوستی، آسم، سوزش چشم

سرب: کم خونی و افزایش فشار خون، تخریب کلیه و مغز، اختلال در اعصاب، سرطان، کاهش ضریب هوشی

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید